شاهکار علمی‌تخیلی اسپیلبرگ پس از ۴۹ سال رایگان در یوتیوب
بیشتر خلاقان اگر در طول عمرشان تنها یک اثر واقعاً انقلابی خلق کنند، خوش‌شانس بوده‌اند؛ اما استیون اسپیلبرگ (Steven Spielberg) دست‌کم شش اثر از این دست دارد. او در مسیر کاری‌اش آثار ناموفق و شکست‌های واقعی هم داشته، اما سینما و ژانرهای گوناگون را به‌کلی دگرگون کرده است. بسیاری از فیلم‌های او بخشی از بنیان فرهنگ جهانی شده‌اند و جریان‌ها و احیاهای متعددی را می‌توان مستقیماً به او نسبت داد؛ از اکشن ماجراجویانه شبه‌سریالی ایندیانا جونز (Indiana Jones) گرفته تا بازتعریف فیلم‌های جنگی با نجات سرباز رایان (Saving Private Ryan) و تقریباً هر فیلم هیولایی پس از ۱۹۷۵. بااین‌حال، در نگاه به گذشته، یک زیرژانر سرگرمی وجود دارد که شاید حق اسپیلبرگ در آن چندان ادا نشده باشد: تریلر توطئه بیگانگان. حالا پس از ۴۹ سال، این شاهکار علمی‌تخیلی او رسماً و به‌صورت رایگان روی یوتیوب در دسترس است.
تولد یک زیرژانر با برخورد نزدیک از نوع سوم
فیلم برخورد نزدیک از نوع سوم (Close Encounters of the Third Kind) محصول ۱۹۷۷، دومین موفقیت بزرگ اسپیلبرگ پس از آرواره‌ها (Jaws) بود. هرچند این فیلم به اندازه برخی آثار بعدی او در ذهن عموم نمانده، نمی‌توان تأثیرش را بر فیلم‌ها و سریال‌های آدم‌ربایی بیگانگان در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ نادیده گرفت. اگر پیش از پنجاهمین سالگرد این فیلم می‌خواهید خودتان آن را ببینید، یوتیوب در حال حاضر آن را به‌صورت رایگان و همراه با تبلیغات پخش می‌کند. نکته بهتر اینکه نسخه موجود، همان نسخه کارگردان (Director's Cut) مصوب ۱۹۹۸ با تأیید اسپیلبرگ است که برخی تغییرات نسخه ویژه ۱۹۸۰ را برمی‌گرداند.
ریشه نام فیلم و داستان روی نیِری
نام فیلم از کتاب تجربه یوفو: یک پژوهش علمی (The UFO Experience: A Scientific Inquiry) اثر جی. آلن هاینک (J. Allen Hynek) در سال ۱۹۷۲ گرفته شده است. هاینک مشاور علمی فیلم بود و حضور افتخاری کوتاهی هم در آن دارد (مردی که در دویلز تاور (Devils Tower) پیپ می‌کشد). او در کتابش مقیاسی برای رؤیت یوفوها پیشنهاد داد که از شماره ۱ (نورهای عجیب در آسمان) تا شماره ۶ (برخورد با یوفو همراه یک موجود متحرک مانند خلبان انسان یا بیگانه واقعی) را در بر می‌گرفت. سه مرحله آخر این مقیاس «برخورد نزدیک» نامیده می‌شوند که مهم‌ترین آن‌ها، یعنی «نوع سوم»، نام نهایی فیلم شد؛ اصطلاحی دیگر برای چیزی که امروزه بیشتر «تماس اول» (first contact) خوانده می‌شود.
داستان در سال ۱۹۷۷ آغاز می‌شود، جایی که چند هواپیمای گمشده ناگهان در میان صحرای کالیفرنیا پدیدار می‌شوند. هم‌زمان با تلاش تیمی از دانشمندان برای کشف ماجرا، یوفوهای متعددی در سراسر جهان دیده می‌شوند. در مونسیِ ایندیانا، روی نیِری (Roy Neary) با بازی ریچارد درایفوس (Richard Dreyfuss) برای رسیدگی به قطعی برق محلی فراخوانده می‌شود و در حین کار، عبور نزدیک یک یوفو نیمی از صورتش را می‌سوزاند. پس از آن، روی به‌سرعت به یوفوها وسواس پیدا می‌کند و این موضوع رابطه‌اش با همسرش رانی (Ronnie) با بازی تری گار (Teri Garr) و فرزندانشان را به خطر می‌اندازد. او بی‌دلیل و با هرچه دم دستش باشد — از خاک و گل رس تا پوره سیب‌زمینی — مجبور به ساختن مدل و مجسمه کوهی خاص می‌شود؛ بی‌خبر از اینکه این سرگرمی جدید به‌زودی با یک توطئه واقعی گره می‌خورد.
چرا این کلاسیک کمتر دیده شده است؟
برخی بخش‌های فیلم تماشای دشواری دارد. تماشاگر می‌داند که روی به چیزی پی برده، اما خود او نمی‌داند. پرده دوم فیلم تصویری از فروپاشی روانی است؛ جایی که روی در خانه تنها می‌ماند، میان بریده‌روزنامه‌ها و مدل‌های دست‌ساز، در صحنه‌ای که پیش‌درآمدی بر همه صحنه‌های تابلوی توطئه در فرهنگ عامه بعدی — از پرونده‌های ایکس (The X-Files) تا میم معروف چارلی دی (Charlie Day) در سریال همیشه آفتابی در فیلادلفیا (It's Always Sunny in Philadelphia) — به شمار می‌رود. در واقع، روی نیِری الگوی اولیه شخصیتی است که بعدها در داستان‌های غربی تثبیت شد: توطئه‌بافی که تنها به دنبال آن «گفتم که!» آخر است تا حقانیتش را ثابت کند.
شاید به همین دلیل است که این فیلم در حافظه عمومی کمی کمرنگ شده. برخورد نزدیک یک فیلم علمی‌تخیلی است، اما شکوه و هیجان آثار بعدی اسپیلبرگ در این ژانر را ندارد. خود او پنج سال بعد با ای.تی. (E.T.) به موضوع بیگانگان بازگشت که احتمالاً بر تب‌وتاب برخورد نزدیک سایه انداخت؛ دیوانه شدن تدریجی ریچارد درایفوس سر میز شام خانواده، به اندازه تعقیب‌وگریز دوچرخه‌ای ای.تی. نمادین نیست. بااین‌همه، این فیلم کلاسیک است و نزدیک به ۵۰ سال بعد می‌توان گفت توطئه واقعی این است که چطور فیلمی به این خوبی تا این حد نادیده گرفته شده. اگر بدانید که اثر بیشتر به یک درام خانوادگی عجیب شبیه است تا هر نوع تریلری، ارزش یک‌بار دیدن را دارد. نسخه کارگردان برخورد نزدیک از نوع سوم هم‌اکنون روی یوتیوب در حال پخش است.
