ماهی بزرگ؛ شاهکار فراموش‌شده تیم برتون که هنوز رایگان پخش می‌شود

وقتی صحبت از بهترین فیلم‌های تیم برتون (Tim Burton) می‌شود، معمولاً نام‌های همیشگی تکرار می‌شوند: بیتل‌جوس (Beetlejuice)، فیلم‌های بتمن، ادوارد دست‌قیچی (Edward Scissorhands)، اد وود (Ed Wood) و ماجراجویی بزرگ پی‌وی (Pee-Wee’s Big Adventure). حتی کابوس پیش از کریسمس (The Nightmare Before Christmas) هم با وجود کارگردانی هنری سلیک (Henry Selick) معمولاً ذکر می‌شود. اما کمتر پیش می‌آید که ماهی بزرگ (Big Fish)، فانتزی سال ۲۰۰۳ برتون درباره پدری که زندگی‌اش بیش از حد باورنکردنی به نظر می‌رسد، وارد بحث شود. این موضوع جای تأسف دارد، چون این فیلم یکی از بهترین آثار اوست و همین حالا هم به‌صورت رایگان در یوتیوب (YouTube) و توبی (Tubi) قابل تماشا است.

داستان پدری با قصه‌های باورنکردنی

ماهی بزرگ داستان ویل بلوم (Will Bloom) با بازی بیلی کروداپ (Billy Crudup) را روایت می‌کند؛ مردی که می‌کوشد با پدر در حال مرگ و تا حدی دورافتاده‌اش، ادوارد (Edward) با بازی آلبرت فینی (Albert Finney)، ارتباط دوباره برقرار کند. ادوارد تمام عمرش داستان‌هایی از جوانی‌اش تعریف کرده که ایوان مک‌گرگور (Ewan McGregor) در مجموعه‌ای از فلاش‌بک‌های پرجزئیات آن‌ها را بازی می‌کند. ماجراهای او شامل غولی ۱۱ فوتی، خوانندگان دوقلوی به‌هم‌چسبیده و گربه‌ماهی‌ای هفت فوتی است. ویل همه این‌ها را قبلاً شنیده است. چیزی که او در زمان باقی‌مانده می‌خواهد، ملاقات با مردی پشت این داستان‌های بلندبالاست.

همین کشمکش به ماهی بزرگ وزن احساسی می‌دهد، اما جذابیت فوری فیلم در لطف و زیبایی آن است. بخش زیادی از این ویژگی از دو بازیگری می‌آید که نقش ادوارد را بازی می‌کنند. مک‌گرگور و فینی شباهت چندانی به هم ندارند، اما در ایفای نقش یک مرد در دو انتهای زندگی‌اش کاملاً باورپذیر هستند.

دو ادوارد، یک رویا

ادواردِ مک‌گرگور رویاپردازی مهربان و پرحرف با اعتمادبه‌نفسی ظاهراً بی‌پایان است. او خوش‌قیافه است و بلد است چگونه مخاطب را مجذوب کند، اما هرگز متکبر یا خودبزرگ‌بین به نظر نمی‌رسد. می‌فهمید چرا آدم‌ها به سمتش کشیده می‌شوند و چرا بسیاری با خوشحالی در ماجراجویی همراهش می‌شوند. این نقش که بین دو پیش‌درآمد جنگ ستارگان (Star Wars) و دو سال پس از مولن روژ! (Moulin Rouge!) از راه رسید، استفاده عالی از کاریزمای ستاره سینمایی مک‌گرگور می‌برد.

فینی کیفیت متفاوتی به ادواردِ سالخورده می‌بخشد. او جذابیت عموی محبوبی را دارد که همیشه داستان دیگری برای گفتن دارد، حتی اگر قبلاً شنیده باشید و حدس بزنید جزئیات را پرورده است. زمان‌بندی‌اش گاهی نامناسب است و اصرارش بر سرگرم کردن همه می‌تواند خسته‌کننده باشد — به‌ویژه برای پسرش. اما هنوز می‌توان جوانی را که مک‌گرگور بازی می‌کند در زیر سال‌ها قصه‌گویی تمرین‌شده دید.

هر دو نسخه چنان همراه خوبی هستند که فیلم به‌راحتی بین آن‌ها جابه‌جا می‌شود. ماجراهای ادوارد به برتون مجال می‌دهد تا انواع انحرافات خیالی را تجربه کند. آیا ادوارد واقعاً به سرقت از بانک کمک کرد؟ آیا واقعاً در سیرک کار می‌کرد؟ غرق شدن در این داستان‌ها آسان است، حتی وقتی ناکامی ویل از آن‌ها هرچه بیشتر قابل درک می‌شود.

موسیقی متن هم بر لذت می‌افزاید؛ ترانه‌های «All Shook Up» از الویس پرسلی (Elvis Presley)، «Everyday» از بادی هالی (Buddy Holly) و «Let’s Work Together» از کن هیت (Canned Heat) ادوارد را در زندگی نامحتملش همراهی می‌کنند. کمی از شور و حال jukebox مرتبط با فیلم‌های جیمز گان (James Gunn) در اینجا حس می‌شود که از صافی حس‌وحال قصه‌پریانی برتون گذشته است.

چرا ماهی بزرگ شبیه فیلم‌های تیم برتون نیست؟

در بخش‌های طولانی از ماهی بزرگ، فراموش کردن کارگردان آن آسان است. این شاید توضیح دهد که چرا در بحث‌های آثار برتون نادیده گرفته می‌شود. خیال‌پردازی او بی‌تردید مشخص است، اما رنگ‌های روشن و مناظر آفتابی جنوب تا حد زیادی جای سایه‌های شوم و معماری کج‌ومعوج سبک امضای او را می‌گیرند.

ادوارد نیز به همان اندازه خروج چشمگیری است. او غریبه‌ای درک‌نشده در عمارتی مخروبه نیست. او برون‌گرا، خوش‌قیافه و محبوب است و توانایی دارد تقریباً هر کسی را که ملاقات می‌کند به خود جذب کند. در فیلمی دیگر از برتون، انتظار داشتید کسی مثل او رقیب متکبری باشد که زندگی قهرمان را تلخ می‌کند. اینجا، اعتمادبه‌نفس او بخشی از چیزی است که فانتزی را تا این حد دعوت‌کننده می‌سازد.

این فیلم همچنین جایگاه عجیبی در کارنامه برتون دارد، میان سیاره میمون‌ها (Planet of the Apes) بحث‌برانگیز و اقتباس چارلی و کارخانه شکلات‌سازی (Charlie and the Chocolate Factory). بدون فرنچایز آشنا یا قهرمان گوتیک فوراً قابل‌شناسایی که آن را در گفت‌وگو نگه دارد، ماهی بزرگ می‌تواند از شکاف‌ها بگذرد و فراموش شود.

این فیلم سزاوار توجه بیشتری است. با تمام تخیل بصری‌اش، بزرگ‌ترین دستاورد فیلم این است که رابطه دشوار ادوارد و ویل را ارزش گره‌گشایی نشان می‌دهد. می‌توانید از داستان‌های پدر لذت ببرید و هم‌زمان درک کنید چرا پسرش چیز بیشتری از او می‌خواهد.

این کشمکش به پایانی می‌رسد که زندگی را تأیید می‌کند و نگاه شما به همه چیز پیش از آن را تغییر می‌دهد. جزئیات را لو نمی‌دهم، اما شاید شما را به فکر قصه‌گوی خانواده خودتان بیندازد — و اینکه آن‌ها تمام این سال‌ها چه می‌خواسته‌اند به شما بگویند. برای من که قطعاً چنین بود.

ماهی بزرگ همین حالا به‌صورت رایگان در توبی و یوتیوب در حال پخش است.