حجاب ابزار کنار می‌رود؛ فرصت تازه مستندسازی در جشنواره مقاومت
سینمای مستند ایران این روزها در آستانه تحولی تازه قرار گرفته‌است؛ جایی که دیگر ابزار گران‌قیمت و محدود تعیین‌کننده نیستند، بلکه نگاه و سوژه است که پیشتاز می‌شود. مصطفی دالایی، فیلمبردار و مستندساز باسابقه که داوری بخش مستند نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مقاومت را بر عهده دارد، در گفت‌وگویی به این تغییر نگاه پرداخته و آن را اتفاقی مثبت برای جریان مستندسازی دانسته‌است. از نظر او، حذف تدریجی پرده فنی میان filmmaker و لحظه، راه را برای ثبت رخدادهایی گشوده که پیش‌تر به دلیل نبود امکانات از دست می‌رفتند. این نگاه تازه در حالی مطرح می‌شود که آثار این دوره از جشنواره تنوع چشمگیری از نظر قالب و درون‌مایه پیدا کرده‌اند.
عبور از پرده تکنیک و ابزار
دالایی با اشاره به اینکه پیشرفت فناوری تهدیدی برای سینمای مستند به‌شمار نمی‌آید، اظهار کرد: به اعتقاد من، حجاب تکنیک و ابزار در حال کنار رفتن است و این اتفاق بسیار خوبی است. او توضیح داد که امروزه افراد زیادی می‌توانند با رعایت ملاحظات لازم و کسب اجازه، تصاویر ارزشمندی ثبت کنند؛ برای نمونه یک معلم قادر است با کسب اجازه از مسئولان مدرسه و خانواده‌ها، با تلفن همراه خود سوژه‌ای جذاب را ضبط کند. دانش‌آموز، دانشجو یا یک شهروند عادی نیز ممکن است در جریان زندگی با صحنه‌ای روبه‌رو شود که شایسته تصویربرداری باشد.
وی افزود در شرایط بحرانی هم ممکن است کسانی با گوشی خود صحنه‌هایی ثبت کنند که از حیث اهمیت مستند بسیار قابل‌توجه باشد. به گفته این مستندساز، چنین امکانی باعث شده سوژه‌هایی که پیش‌تر به علت محدودیت در تجهیزات تصویربرداری از بین می‌رفتند، امروز به ثبت برسند.
سوژه، آموزش و پرداخت خلاقانه
داور بخش مستند نوزدهمین جشنواره مقاومت با بیان اینکه در دسترس بودن دوربین هرگز به معنای بی‌نیازی از آموزش نیست، تأکید کرد: در مستندسازی «سوژه» اهمیت بسیار زیادی دارد، اما پس از انتخاب سوژه، شناخت ابزار، تسلط بر فیلمبرداری، کارگردانی و تدوین نیز مطرح می‌شود. او هشدار داد که نباید تصور کرد با رواج دوربین‌های تازه، می‌توان آموزش، دقت و اصول کار را کنار نهاد. به باور وی، فناوری باید فرایند مستندسازی را تسهیل کند، نه آنکه جانشین دانش و مهارت گردد؛ پس از گزینش سوژه نیز شیوه پرداخت آن نقشی تعیین‌کننده دارد.
این فیلمبردار با یادآوری تجربه‌های دوران دفاع مقدس گفت در سال‌های جنگ تحمیلی رویدادهای گسترده‌ای در جبهه‌ها اتفاق می‌افتاد، اما گروه‌های تصویربرداری معدود بودند و امکان ضبط همه اتفاقات مناطق عملیاتی وجود نداشت، درحالی‌که هر نقطه از منطقه عملیاتی می‌توانست داستانی مستقل داشته باشد. او از کندی مراحل آماده‌سازی با نگاتیو سخن گفت و افزود امروز می‌توان با تلفن همراه تصویربرداری کرد، تدوین اولیه را انجام داد و در زمانی کوتاه تصاویر را به دست مخاطب رساند. دالایی از نگاه مثبت خود به این تغییرات گفت و اشاره کرد که حتی در موقعیت‌هایی که امکان همراه داشتن دوربین حرفه‌ای نبوده، از تلفن همراه برای گفتگو و ثبت سوژه‌ها استفاده کرده‌است و همین تصاویر گاهی نقطه شروعی برای پیگیری و ساخت آثار بعدی شده‌اند.
روایت رنج انسانی در جشنواره مقاومت
به گفته دالایی، جشنواره در شرایطی برگزار می‌شود که کشور جنگ‌های سرنوشت‌سازی را پشت سر گذاشته و این وضعیت در بخشی از مستندها بازتاب یافته‌است. او از فیلمسازانی قدردانی کرد که خود را به این رویدادها رسانده و آثاری متناسب با شرایط روز تولید کرده‌اند. وی در ادامه بیان کرد که برخی آثار از سطح گزارش صرف نیز پیش‌تر رفته‌اند و مستندسازان به لایه‌های عمیق‌تری از بحران پرداخته‌اند؛ آن‌ها تنها به ثبت صحنه‌ها بسنده نکرده و با امدادگران گفتگو کرده و زندگی، نگرش، اندوه و تجربه‌های انسانی آن‌ها را به تصویر کشیده‌اند که برای وی بسیار جالب بوده‌است.
دالایی نمایش رنج مردم، بیرون آوردن افراد از زیر آوار و واکنش‌های انسانی هم‌وطنان در شرایط دشوار را از جمله موضوعات موجود در برخی مستندها دانست و گفت ثبت این تجربه‌ها اهمیت زیادی دارد، زیرا مستند می‌تواند ابعاد انسانی حوادث را روشن سازد. او درباره تنوع موضوعی آثار نیز توضیح داد که همه فیلم‌ها به جنگ‌های اخیر مربوط نمی‌شوند و بخشی از آن‌ها به دوران هشت سال دفاع مقدس، جنگ‌های پیرامونی و مسائل سیاسی مرتبط با مداخلات کشورهای استکباری و استعمارگر می‌پردازند؛ تنوعی که به گفته او قابل توجه و درخور تجلیل است.
- نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مقاومت از هفتم تا چهاردهم آبان ۱۴۰۵ به دبیری جلال غفاری قدیر در پردیس سینمایی ملت برگزار می‌شود.
در پایان، این مستندساز جمع‌بندی کرد که دسترسی گسترده به ابزارهای تصویربرداری، فرصتی ارزشمند برای ثبت رویدادها و روایت تجربه‌های انسانی فراهم کرده‌است؛ فرصتی که اگر با آموزش، شناخت سوژه و پرداخت خلاقانه همراه شود، می‌تواند به خلق آثار مستند ماندگار بینجامد.
