روایت زنانه و مخاطب‌شناسی در نوزدهمین جشنواره فیلم مقاومت
پشت‌صحنه روایت‌های ماندگار شاید کمتر از خود اثرها شنیده شود، اما جایی است که تجربه‌ها به نسل بعدی منتقل می‌شود. در نوزدهمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم مقاومت، دو کارگاه تخصصی با حضور یک بازیگر و یک تهیه‌کننده باسابقه برگزار شد که هر کدام از زاویه‌ای متفاوت به آسیب‌شناسی و الزامات سینمای امروز پرداختند. محیا دهقانی از ظرفیت‌های نادیده‌گرفته‌شده زنان در قصه‌های جنگی گفت و محمدرضا مصباح چالش‌های اقتصاد تولید و شناخت مخاطب را کالبدشکافی کرد.
جهان زنانه؛ از حاشیه تا عمق روایت
محیا دهقانی، هنرپیشه شناخته‌شده تلویزیون و سینما، در نشست انتقال تجربه خود به سراغ یکی از چالش‌برانگیزترین بخش‌های سینمای دفاع مقدس رفت: جایگاه زن. او معتقد است ورود نگاه زنانه می‌تواند قصه جنگ را از یک روایت تک‌بعدی و ساده خارج کند. به گفته وی، حضور زن این امکان را فراهم می‌کند تا ترس‌ها، تردیدها و لایه‌های پنهان یک قهرمان آشکار شود و به داستان اصالت و ژرفای بیشتری ببخشد.
این بازیگر با مرور سیر تحول تصویر زنان در دهه‌های مختلف، از نقش‌های محدود در فیلم‌های نخستین تا کاراکترهای چندلایه در آثاری چون «گیلانه»، «شیار ۱۴۳»، «ویلایی‌ها» و «دسته دختران» یاد کرد. دهقانی یکی از ایرادهای اساسی را ترسیم چهره‌ای همواره راضی، تابع و چشم‌انتظار از زنان دانست و تأکید کرد که بافت اجتماعی دوران جنگ بسیار پیچیده‌تر است. برای نمونه، ممکن است مادری با اعزام فرزندش مخالف باشد اما در ادامه مسیر دچار تغییر شود؛ تضادی که می‌تواند یک خط داستانی قدرتمند خلق کند.
فیلمنامه، موتور محرک یا ترمز بازیگر؟
دهقانی در بخش دیگری از سخنانش به رابطه مستقیم متن و اجرا پرداخت. او قهرمان را نباید موجودی بی‌نقص و دست‌نیافتنی از ابتدا دانست، چرا که مخاطب با انسان‌های بدون خطا نمی‌تواند پیوند برقرار کند. مسیر تبدیل شدن از یک فرد سرشار از تردید و اشتباه به یک قهرمان، همان چیزی است که تماشاگر را با اثر همراه می‌کند.
وی فیلمنامه را «موتور فیلم» توصیف کرد و گفت اگر چارچوب، رابطه علی‌ومعلولی و مسیر تحول شخصیت در متن طراحی نشده باشد، هیچ بازیگری نمی‌تواند به‌تنهایی پروژه را از سقوط نجات دهد. نویسنده باید فضایی ایجاد کند که شخصیت زن دارای کنش باشد، با موانع درگیر شود، دست به انتخاب بزند و پیامد کارش را لمس کند. در غیر این صورت، بازیگری تنها حرکتی ظاهری خواهد بود.
رفتار حرفه‌ای؛ شرط ماندگاری
در جمع‌بندی کارگاه بازیگری، دهقانی به فضای فیلم کوتاه و لزوم همراهی با فیلمسازان جوان اشاره کرد. او کمبود پشتیبانی مالی را سد راه تولیدهای باکیفیت دانست اما خطاب به هنرجویان گفت: بازیگر نباید ارزش نقش را با مدت زمان حضور در قاب بسنجد، چه‌بسا یک نقش کوتاه که تأثیری شگرف بر کل روایت دارد.
او با تأکید بر اینکه «رفتار حرفه‌ای از کار حرفه‌ای هم مهم‌تر است»، هنرمند را به مطالعه مستمر، تماشای آثار، تمرین مداوم و گسترش جهان‌بینی برای ماندگاری در عرصه هنر دعوت کرد.
اقتصاد سینما و هنرِ «فیلم نساختن»
در نشستی دیگر، محمدرضا مصباح تهیه‌کننده با تجربه سینمای ایران، از پشت‌عینک اقتصادی به سینما نگاه کرد. او که سابقه ساخت آثار مستقل زیادی را دارد، با وجود اذعان به دشواری‌های مالی ابراز داشت که ایمان به پروژه، داشتن متن مناسب و همراهی یک تیم هماهنگ، تولید را ممکن می‌سازد. مصباح تعریف خود از سینمای مقاومت را فراتر از ژانر جنگی دانست و آن را سینمایی انسانی خواند که حول محور ارزش‌های بشری می‌چرخد.
او با اشاره به فیلم «یدو» توضیح داد که این اثر با وجود فضای دفاع مقدس، عمدتاً بر خانواده متمرکز است و نشان می‌دهد مفاهیم مقاومت از مسیرهای گوناگونی قابل روایت هستند. این تهیه‌کننده بر ضرورت مخاطب‌شناسی تأکید کرد: «فیلمساز باید بداند جامعه هر دوره به کدام نوع روایت نیاز دارد؛ گاه قصه‌ای حماسی و قهرمان‌محور لازم است و زمانی هم یک داستان خانوادگی یا اجتماعی پیام مقاومت را بهتر می‌رساند.»
مصباح با اشاره به جهش هزینه‌های تولید هشدار داد که ساخت فیلم اجتماعی如今 (امروز) بسیار گران شده و بازگشت سرمایه آن سخت است. او نقش فیلم‌های کمدی در حفظ چرخه اقتصادی سالن‌های سینما را vital (حیاتی) دانست و معتقد است نبود این آثار بحران جدی برای سینماها به همراه دارد.
از دیدگاه این تهیه‌کننده، یکی از سخت‌ترین وظایف تهیه‌کننده، توانایی «نه گفتن» به طرح‌های نامناسب است. او می‌گوید: «سخت‌ترین کار تهیه‌کننده فیلم ساختن نیست؛ فیلم نساختن است.» حتی با وجود سرمایه آماده، نباید صرفاً به خاطر پول وارد پروژه‌ای شد که به فیلمنامه، کارگردان یا ساختار آن اعتقادی نیست.
در پایان، مصباح خواستار شکل‌گیری سازوکاری برای ارزیابی تخصصی پروژه‌ها شد. او یادآور شد که جذب سرمایه در ایران بیش از حد به نام افراد گره خورده است و پیشنهاد داد یک نهاد مستقل خصوصی برای ارزش‌گذاری فیلم‌ها بر اساس متن، عوامل، پتانسیل فروش و ظرفیت جشنواره‌ای تأسیس شود.
