پاتریک استوارت؛ بهترین انتخاب تاریخ برای نقش پروفسور ایکس
جهان در سوگ سر پاتریک استوارت (Sir Patrick Stewart) است؛ بازیگر افسانه‌ای که در ۸۶ سالگی از دنیا رفت. مخاطبان امسال او را برای آخرین بار در «انتقام‌جویان: روز رستاخیز» (Avengers: Doomsday) خواهند دید؛ فیلمی که به گفته منابع، پایان ۲۶ سال بازی او در نقش پروفسور چارلز ایکساویل (Professor Charles Xavier) خواهد بود. در این فیلم او بار دیگر با دوست و همبازی قدیمی‌اش ایان مک‌کلن (Ian McKellen) در نقش مگنیتو (Magneto) همبازی می‌شود.
استوارت یکی از بهترین بازیگران شکسپیری نسل خود بود، اما در دهه ۱۹۸۰ با بازی در نقش کاپیتان ژان-لوک پیکارد (Captain Jean-Luc Picard) در «پیشتازان فضا: نسل بعدی» (Star Trek: The Next Generation) نزد علاقه‌مندان به علم‌خیال هم جایگاهی ویژه یافت. پیکارد الگویی شد برای دومین نقش مشهور او، یعنی پروفسور ایکس.
انتخاب طبیعی برای پروفسور ایکس
در دهه ۱۹۹۰ که فیلم «ایکس‌من» (X-Men) در مرحله تولید بود، پاتریک استوارت تنها گزینه پذیرفته‌شده برای نقش پروفسور ایکس بود. نشریه هواداری کمیک‌بوکی «ویزارد مگزین» (Wizard Magazine) او را به‌عنوان پروفسور ایکساویل معرفی کرده بود و استوارت تنها بازیگری بود که هم در فهرست آن نشریه و هم در ترکیب نهایی فیلم حضور داشت. بخشی از این انتخاب به ویژگی‌های ظاهری بازمی‌گشت؛ استوارت زودتر از موعد موهایش را از دست داده بود و یکی از مشخصه‌های ظاهری پروفسور ایکس، سر طاس اوست. علاقه‌مندان استوارت را پیش‌تر در هفت فصل «پیشتازان فضا» در نقش رهبری طاس دیده بودند و طبیعتاً انتخاب طبیعی برای پروفسور ایکس بود.
اما گفتن اینکه استوارت استعداد بازی در نقش پروفسور ایکس را هم داشت، کم‌لطفی بزرگی در حق اوست. نخستین «ایکس‌من» تقریباً در آغاز موج فیلم‌های ابرقهرمانی ساخته شد. نزدیک به سه دهه بعد، هیچ انتخاب بازیگری‌ای از استوارت در نقش پروفسور ایکس پیشی نگرفته است؛ او چه از نظر ظاهر و چه از نظر روحی، خودِ این شخصیت است. بله، این به یک میم (meme) تبدیل شده است که پروفسور ایکس استوارت چند بار روی پرده می‌میرد و بازمی‌گردد («ایکس‌من: آخرین ایستادگی» / X-Men: The Last Stand، «لوگان» / Logan، «دکتر استرنج در چندجهانی دیوانگی» / Doctor Strange in the Multiverse of Madness)، اما این نکته فقط تأکید می‌کند که رها کردن بازی او چقدر دشوار بوده است.
پروفسور ایکس استوارت فیلم‌های ایکس‌من را ارتقا داد
در حالی که هواداران «ایکس‌من» در دهه ۱۹۹۰ پاتریک استوارت را گزینه شماره یک خود برای نقش پروفسور ایکس در فیلم می‌دانستند، خود استوارت اعتراف کرده است که هنگام انتخاب برای این نقش هیچ چیزی از «ایکس‌من» نمی‌دانست. آنچه در نهایت او را به پذیرش این نقش متقاعد کرد، مضامین اجتماعی «ایکس‌من» بود. فیلم‌های «ایکس‌من» مانند کامیک‌ها، مبارزه جهش‌یافته‌ها (mutants) را استعاره‌ای از حقوق مدنی واقعی به کار می‌گیرند. استوارت در زندگی واقعی فعال سیاسی بود؛ او از فمینیسم و آگاهی درباره خشونت خانگی حمایت می‌کرد، تا حدی به این دلیل که خودش در خانواده‌ای پرخشونت بزرگ شده بود. پاتریک استوارت در نقش پروفسور ایکس، همان مبارز مقدس‌گونه برای برابری و کرامت انسانی بود که برای نمادهای واقعی ترقی‌خواه ارزش قائل هستیم.
همان‌طور که در «پیشتازان فضا» چنین بود، بازی استوارت در فیلم‌های «ایکس‌من» هم‌بازی‌هایش را به هم‌سطح خود ارتقا می‌داد. او البته شیمی فوق‌العاده‌ای با ایان مک‌کلن داشت. صحنه پایانی «ایکس‌من» را به یاد بیاورید؛ زمانی که ایکساویل به دیدن مگنیتوی اسیر در سلولش می‌رود: فقط دو دوست قدیمی هستند که شطرنج بازی می‌کنند و اختلاف‌نظرهای تلخی دارند، اما تماشای آن مسحورکننده است و به‌احتمال قوی بهترین صحنه کل فیلم. دو بازیگر باتجربه درام این صحنه را کاملاً جدی بازی می‌کنند و هر کسی را که تردید داشت فیلم‌های ابرقهرمانی می‌توانند وزن واقعی داشته باشند، قانع می‌کنند.
تأثیرگذارترین صحنه استوارت در نقش ایکساویل در «ایکس‌من: روزهای گذشته آینده» (X-Men: Days of Future Past) است، زمانی که او به‌صورت تله‌پاتیک با خودِ جوان‌ترش (جیمز مک‌آوی / James McAvoy) صحبت می‌کند و راهنمایی لازم را به او می‌دهد. ایکساویل بزرگ‌تر با همان نجوای مهربان همیشگی‌اش می‌گوید: «فقط چون کسی می‌لغزد و راهش را گم می‌کند، به این معنا نیست که برای همیشه گم شده است.» این جمله هم درباره بشریت است و هم درباره خودش. اطمینان‌بخشی این کلمات بسیار فراتر از پرده سینما می‌رود. اگر پاتریک استوارت از شما می‌خواست «دوباره امید داشته باشید»، چگونه می‌توانستید نه بگویید؟
پروفسور ایکس استوارت نگاه ما را به این شخصیت تغییر داد
جیم لی (Jim Lee)، طراح کامیک که جلد شماره ۱ «ایکس‌من» در سال ۱۹۹۱ را کشید و تیم را بازطراحی کرد (و ظاهری را به آن‌ها داد که بعدها در «سریال انیمیشنی ایکس‌من» / X-Men: The Animated Series استفاده شد)، گفته است که در کارش روی «ایکس‌من» تلاش کرده پروفسور ایکس را رهبری فعال‌تر به سبک کاپیتان پیکارد بسازد. این مقایسه امروز پیش‌گویانه به نظر می‌رسد و به نظر من تأکید می‌کند که پاتریک استوارت در نقش پروفسور ایکس، ادراک ما از این شخصیت را از آن خود کرده است.
استوارت همچنین لهجه بریتانیایی خود را هنگام بازی در نقش ایکساویل حفظ کرد، اما در کامیک‌ها ایکساویل در نیویورک به دنیا آمده و بزرگ شده بود. با این حال، پس از اکران فیلم‌های «ایکس‌من»، صداپیشگانی مانند دیوید کی (David Kaye) در «ایکس‌من: تکامل» (X-Men: Evolution) و بعدها جیم وارد (Jim Ward) در «ولورین و ایکس‌من» (Wolverine and the X-Men) هنگام صداپیشگی پروفسور ایکس، اجرای خود را بر اساس پاتریک استوارت شکل دادند.
فیلم‌های «ایکس‌من» اغلب به کامیک‌ها وفادار نبودند و یکی از راه‌های ظریف این نبود وفاداری، نرم‌تر کردن لبه‌های تیز ایکساویل است. در فیلم‌ها، ایکساویل استوارت اغلب کاملاً مسیحایی است. در کامیک‌ها، او تکبری دارد؛ باوری تزلزل‌ناپذیر به اینکه بهترین را می‌داند. به هر حال، ایکس‌من شاگردان او هستند و او معلمشان است. ایکساویل یک شرور پنهان نیست — بسیار دور از این است — اما در کامیک‌ها، مگنیتو دوست قدیمی‌اش را نسبتاً دقیق توصیف می‌کند: «باید مراقب مردان خوب باشیم. چون برای نشان دادن اینکه چقدر خوب هستند، چه کاری نمی‌کنند؟»
پروفسور ایکس پاتریک استوارت در عوض نجیب‌ترین ویژگی‌های یک مربی را تجسم می‌بخشد: حمایت از شاگردانش، میل به ساختن پل‌ها از طریق به اشتراک گذاشتن دانش و تجربه، و امید خوش‌بینانه به طبیعت انسان و آینده. چارلز ایکساویل در فیلم‌های «ایکس‌من» صدای مشترک فرشتگان بهتر ما بود و بخش بزرگی از این روح از پاتریک استوارت می‌آمد. روحش شاد.
