شب‌های مستند و بازخوانی پیوند انسان و حیوان در «تینار»
شامگاه چهارم آبان‌ماه، سالن فردوس موزه سینما میزبان روایتی انسانی از دل جنگل‌های جنوب بابل بود؛ جایی که پنجاه‌وششمین برنامه «شب‌های مستند» با نمایش اثر مهدی منیری و تحلیل ابعاد ارتباط میان آدمی و جانداران در قاب مستند برگزار شد. فخرالدین سیدی، که اجرای مراسم را بر عهده داشت، ضمن خوش‌آمدگویی، این گردهمایی را مجالی برای واکاوی دوباره فیلم و تجربه ساخت آن دانست و از سازنده اثر و فرهاد ورهرام برای سخنرانی دعوت کرد.
جایگاه حیوان در قاب مستند
فرهاد ورهرام در نخستین بخش از سخنان خود، با نگاهی به پیشینه این مضمون در هنر ایران، یادآور شد که در ادبیات داستانی کشورمان کمتر به نسبت میان انسان و حیوان پرداخته شده است. او از «سگ ولگرد» اثر صادق هدایت به عنوان نمونه‌ای برجسته نام برد و سپس به فیلم «دار» ساخته رضا علامه‌زاده و برخی تولیدات سال‌های پس از انقلاب اشاره کرد. این مستندساز بر این باور است که سینمای مستند در مقایسه با ادبیات داستانی، فضای گسترده‌تری برای کندوکاو در این پیوند فراهم کرده است. وی برای تشریح دیدگاهش به مستند «تالاب لوئیزیانا» اثر گای هرناندز ارجاع داد که به زیست در یک ناحیه تالابی و خطراتی که فعالیت شرکت‌های نفتی برای آن زیست‌بوم به همراه دارد، می‌پردازد. به گفته ورهرام، جاندار در آثار مستند گاهی همچون منبع معیشت و کار در زندگی خانوادگی ظاهر می‌شود، در پاره‌ای مواقع به نشان قدرت و هویت بدل می‌گردد و زمانی دیگر انسان بدون هیچ چشم‌داشت مالی به آن دل‌بستگی پیدا می‌کند.
«تینار» و روایت تنهایی یک چوپان
مستند «تینار» داستان پسربچه‌ای گالش را دنبال می‌کند که در ناحیه‌ای جنگلی و کوهستانی در جنوب شهرستان بابل، وظیفه نگهداری از گله گاو ارباب را بر عهده دارد. این نوجوان شبانه‌روز و در طول چهار فصل سال در کنار این حیوانات است و انزوا و تجربه زیسته‌اش هسته اصلی قصه فیلم را می‌سازد. منیری در ابتدای صحبت‌هایش از تماشاگران بابت حضور و فراهم شدن امکان نمایش این فیلم پس از گذشت سال‌ها تشکر کرد و آن را فرصتی مغتنم برای بازگشت مخاطبان به تولیدات قدیمی سینمای مستند خواند. او توضیح داد که اطلاعات به کار رفته در روایت تنها بر پایه اظهارات قاسم نبوده و عوامل تولید با برادر، خویشاوندان و آشنایان او نیز مصاحبه کرده‌اند. به گفته کارگردان، قاسم خود در برخی موارد روایت‌ها را اصلاح می‌کرد و تک‌گویی‌های فیلم نیز بر مبنای تجربیات و سخنان او شکل گرفته است. منیری به بخش تأثیرگذاری از فیلم اشاره کرد که در آن قاسم از بی‌سوادی خود و اشتیاقش به آموختن سواد می‌گوید و این قسمت را برای خود واجد معنایی شاعرانه دانست.
- تولید این مستند بیش از یک سال به طول انجامید و گروه با مشکلات فراوانی در زمان فیلم‌برداری و مراحل پس‌تولید دست‌وپنجه نرم کرد.
- منیری از جعفری جمنانی مدیر تولید، محمدمعین کریم‌الدینی در صداگذاری و حامد بارئی طبری برای طراحی پوستر قدردانی کرد.
- روند ساخت اثر در شش فصل فیلم‌برداری ادامه یافت و بارها به دلیل موانع مختلف متوقف شد، اما اعضا با کمترین امکانات کار را پیش بردند.
چالش‌های تولید و سرنوشت قاسم
مهدی منیری شرایط ساخت این پروژه را سخت توصیف کرد و گفت که تعامل مداوم با تدوینگر و کوشش جمع کوچک همراهش به خروجی نهایی انجامید. او در بخش دیگری از نشست به وضعیت کنونی قاسم محمدی، شخصیت اصلی فیلم، پرداخت و اظهار داشت پس از پایان ساخت فیلم نیز پیگیری‌هایی برای یاری رساندن به او صورت گرفته که ثمره دلخواه را نداشته است. این کارگردان با بیان اینکه قاسم امروز در معادن زغال‌سنگ بابل مشغول به کار است، افزود: «واقعیت این است که من به‌عنوان فیلم‌ساز، وظیفه‌ام طرح پرسش است. اگر مشکلی وجود دارد، باید آن مسئله باز شود و درباره‌اش اقدامی انجام بگیرد.» او ابراز امیدواری کرد که در آینده گشایشی در اوضاع زندگی این جوان ایجاد شود.
بازتاب‌های جهانی و نگاه منتقدان
در پایان این نشست، منیری از بازخوردهای پس از نمایش فیلم سخن گفت و نقد پرویز دوایی بر «تینار» را رخدادی ارزشمند برای گروه سازنده برشمرد که اهمیتی بیش از یک جایزه داشته است. او همچنین به حضور موفق این مستند در عرصه بین‌المللی اشاره کرد و یادآور شد که «تینار» در چهل‌وپنجمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم کارلووی واری موفق به کسب جایزه ویژه هیئت داوران شده است؛ افتخاری که در کنار واکنش‌های مثبت و نقدهای منتشرشده، برای دست‌اندرکاران این اثر جایگاه ویژه‌ای داشته است.
