صعود زنان در سینماحقیقت؛ از نشان فیروزه تا فتح جوایز فنی
در میان هیاهوی سینمای بدنه و وابستگی‌اش به گیشه و چهره‌ها، مستندسازی راهی دیگر رفته است؛ جایی که ایده و پژوهش، نه سرمایه کلان، حرف نخست را می‌زند. در این عرصه که کمتر ستاره‌محور است، زنان ایرانی توانسته‌اند جایگاهی فراتر از سوژه بودن بیابند. نگاهی به کارنامه برگزیدگان جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» از دوره چهاردهم تا نوزدهم، روایتگر راهی است که در آن حضور بانوان از یک رخداد گذرا به جریانی پایدار در کارگردانی، تهیه‌کنندگی و حتی فنی‌ترین بخش‌ها بدل شده است.
مستند؛ میدانی برای برابرتر دیده شدن
برخلاف سینمای داستانی که اغلب با چرخه اقتصادی و بازیگری گره خورده، قالب مستند بر پایه صبر، همدلی و ثبت دقیق واقعیت بنا شده است. همین ویژگی‌ها باعث شده تا فیلم‌سازان زن با بضاعت محدود اما نگاهی ژرف، آثاری خلق کنند که نه‌تنها دیده شوند بلکه در رقابت با مردان پیشتاز باشند. در سال‌های اخیر، تعداد آثار متقاضی و راه‌یافته از سوی زنان به این رویداد پیوسته رشد کرده است؛ اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، گستردگی نقش آن‌هاست. آنان دیگر تنها پشت دوربین نیستند و در تدوین، صداگذاری و نگارش متن نیز تعیین‌کننده‌اند.
فتح سنگرهای نخست
چهاردهمین دوره که به شکلی برخط برگزار شد، با درخشش عطیه زارع‌آرندی رقم خورد؛ او با مستند «جاهای خالی پر می‌شود» هر دو جایزه بهترین فیلم و بهترین کارگردانی بخش بلند را از آن خود کرد. در همان دوره، سوگل مرادی به‌همراه مصطفی گندم‌کار برای تدوین «هوبره» برگزیده شد و کتایون جهانگیری با «زیر این چتر باران می‌بارد» جایزه سوم بخش کارآفرینی را گرفت؛ نشانی از نگاه اقتصادی زنانه در مستند.
در دوره پانزدهم، الهه نوبخت با تهیه‌کنندگی «قلعه برقرار» به‌همراه فرشاد فداییان، جایزه بهترین فیلم را دریافت کرد و مینا قاسمی‌زواره برای «آن شب» جایزه ویژه هیئت داوران را برد. جایزه تماشاگران نیز به «بی‌بی‌جان» ساخته نرگس جودکی و ایمان پاک‌نهاد رسید. در سطح بین‌الملل هم ساناز سهرابی از کانادا با «یک تصویر، دو برداشت» عنوان بهترین مستند نیمه‌بلند را کسب کرد.
از مقاومت تا روایت‌های جمعی
دوره شانزدهم با نام دو بانو پیوند خورد. در بخش «سرباز وطن»، مهدیه‌سادات محور برای «عزیز» که روایتگر ایثار است، تندیس بهترین فیلم را گرفت. کتایون جهانگیری نیز که پیش‌تر در میان برگزیدگان بود، این‌بار با «ماراتن به سوی خط باریک قرمز» جایزه ویژه دبیر جشنواره را به دست آورد.
هفدهمین دوره را می‌توان پرتراکم‌ترین زمان برای بانوان دانست. تندیس بهترین کارگردانی فیلم بلند به‌طور مشترک به مصطفی حاجی‌قاسمی و مریم الهامیان برای «خانواده خلج» رسید. در بخش کوتاه، احسان فرخی‌فرد و ماریا ماوتی برای «پورزال» برگزیده شدند. همچنین رویا ربانی با «سقف سنگی»، ماریا ماوتی با «پورزال» و آذر مهرابی با «همنوایی عاشقانه» در بخش‌های بین‌الملل و نیمه‌بلند جوایزی کسب کردند.
تخصص‌گرایی و ظهور نسل تازه
در هجدهمین دوره، زنان عرصه‌های تخصصی را فتح کردند. سارا طالبیان با «آبه» تندیس بهترین کارگردانی مستند کوتاه را برد. گیسو آزادروش برای صداگذاری «لب‌شور» و محبوبه زارعی برای نویسندگی گفتارمتن، تندیس‌های فنی را دریافت کردند. نکته ویژه این دوره، اهدای جایزه ویژه دبیر بخش شهید آوینی به زهرا فتاحیان بود؛ او شخصیت اصلی فیلم «یک وجب خاک» بود که نشان داد زنان گاه خودِ حقیقتِ جلوی دوربین‌اند.
در نوزدهمین دوره، سپیده سپهی با «کوروش» دو جایزه بهترین مستند نیمه‌بلند بین‌الملل و کارگردانی ملی را گرفت. سارا طالبیان نیز با «رویای ناتمام» برای دومین بار پیاپی درخشید و تندیس، دیپلم افتخار و جایزه ویژه هیئت داوران را برد. در بخش دانشجویی هم سوگند رضایی با «میسوفونیا» تقدیر شد تا قدرت‌نمایی نسل جوان کامل شود.
بررسی این مسیر سه تحول بزرگ را آشکار می‌کند: نخست گسترش نقش‌ها از کارگردانی به تهیه‌کنندگی و فنی؛ دوم تنوع موضوعی از خانواده تا اقتصاد و مقاومت؛ و سوم پیوند میان جایزه مردمی و افتخار جهانی. بیستمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» با دبیری محمد حمیدی‌مقدم آذرماه امسال برگزار می‌شود و بی‌شک «سینماحقیقت» بدون زنان، روایت کاملی از حقیقت نخواهد بود.
