شب‌های مستند موزه سینما؛ بازخوانی «تینار» و پیوند انسان و حیوان
شامگاه یکی از روزهای آغازین پاییز، سالن فردوس موزه سینمای ایران میزبان جمعی از علاقه‌مندان به سینمای مستند بود تا در تازه‌ترین گردهمایی «شب‌های مستند»، بار دیگر اثری قدیمی روی پرده برود. در این برنامه که با همکاری انجمن صنفی تهیه‌کنندگان سینمای مستند برگزار شد، فیلم «تینار» ساخته مهدی منیری برای تماشاگران به نمایش گذاشته شد و پس از آن، گفت‌وگویی درباره بازتاب نسبت میان آدمی و جانوران در این گونه سینمایی شکل گرفت. اجرای مراسم بر عهده فخرالدین سیدی بود و فرهاد ورهرام نیز به‌عنوان مستندساز در جمع حاضران به تحلیل پرداخت.
نگاهی به جایگاه حیوان در ادبیات و قاب مستند
ورهرام در شروع صحبت‌های خود به مقایسه توجه ادبیات داستانی ایران و سینمای مستند به مقوله ارتباط انسان با حیوان پرداخت. به باور او، در داستان‌های ایرانی این مضمون کمتر مجال بروز یافته و از میان نمونه‌های معدود می‌توان به «سگ ولگرد» نوشته صادق هدایت اشاره کرد. او همچنین از فیلم «دار» ساخته رضا علامه‌زاده و برخی تولیدات دوران پس از انقلاب یاد کرد، اما تأکید داشت که عرصه مستند فضای گسترده‌تری برای واکاوی این پیوند فراهم آورده است.
ابعاد گوناگون رابطه انسان و حیوان
این مستندساز برای تقویت دیدگاهش به مستند «تالاب لوئیزیانا» اثر گای هرناندز استناد کرد؛ اثری که زیست در پهنه‌ای تالابی و خطر نابودی آن بر اثر فعالیت شرکت‌های نفتی را به تصویر می‌کشد. از نظر ورهرام، جانوران در آثار مستند نقش‌های متفاوتی دارند:
- گاه تأمین‌کننده خوراک و نیروی کار به‌شمار می‌روند و بخشی از زیست خانوادگی می‌شوند.
- زمانی به نشانه اقتدار و شناسنامه فرهنگی یا قومی بدل می‌گردند.
- در مواردی نیز دلبستگی عاطفی عمیقی میان انسان و حیوان شکل می‌گیرد، بی‌آنکه سود مالی در میان باشد.
تولید «تینار» در گذر شش فصل دشوار
مهدی منیری از حضور مخاطبان و فراهم شدن امکان تماشای دوباره فیلم پس از سال‌ها قدردانی کرد و این رویداد را غنیمتی برای بازگشت به آثار پیشین مستند دانست. او توضیح داد که ساخت «تینار» زمان زیادی برد و گروه در مراحل فیلم‌برداری و پس‌تولید با چالش‌های فراوانی دست‌وپنجه نرم کرد. به گفته او، گفت‌وگوهای مداوم با تدوینگر و کوشش اعضای گروه، نسخه پایانی اثر را پدید آورد. این کارگردان از جعفری جمنانی مدیر تولید، محمدمعین کریم‌الدینی در صداگذاری و حامد بارئی طبری در طراحی پوستر نام برد و نقش همه دست‌اندرکاران را در به ثمر رسیدن پروژه مؤثر خواند. منیری شرایط کار را سخت توصیف کرد و افزود که در طول شش فصل فیلم‌برداری، توقف‌ها و موانع بسیاری پیش آمد، اما گروه با کمترین امکانات، پای کار ماند.
قاسم؛ سوژه‌ای که هنوز پرسش باقی است
بخش قابل توجهی از نشست به وضعیت امروز قاسم محمدی، شخصیت محوری فیلم، اختصاص یافت. منیری اشاره کرد که پس از پایان ساخت اثر، کوشش‌هایی برای یاری رساندن به او صورت گرفت، ولی این پیگیری‌ها راه به جایی نبرد. او گفت قاسم هم‌اکنون در معادن زغال‌سنگ بابل مشغول به کار است و در این‌باره افزود: «واقعیت این است که من به‌عنوان فیلم‌ساز، وظیفه‌ام طرح پرسش است. اگر مشکلی وجود دارد، باید آن مسئله باز شود و درباره‌اش اقدامی انجام بگیرد.» او ابراز امیدواری کرد که در روزهای پیش‌رو، روزنه‌ای برای بهبود زندگی قاسم گشوده شود.
چگونگی شکل‌گیری روایت و بازتاب جهانی
کارگردان «تینار» در پاسخ به پرسش‌هایی درباره شیوه پرداخت قصه، خاطرنشان کرد که اطلاعات فیلم تنها از زبان قاسم به دست نیامده و با برادر، خویشاوندان و کسانی که او را می‌شناختند نیز مصاحبه شده است. او بخشی از فیلم را که قاسم از بی‌سوادی خود و شوقش به آموختن خواندن و نوشتن می‌گوید، دارای بار شاعرانه دانست و یادآور شد که او گاه روایت‌ها را اصلاح می‌کرد و مونولوگ‌ها بر پایه تجربیاتش شکل گرفته‌اند. در پایان، منیری از نقد پرویز دوایی بر این مستند به‌عنوان اتفاقی ارزشمند یاد کرد که برای گروه اهمیتی بیش از جایزه داشت. او همچنین به حضور فیلم در جشنواره بین‌المللی فیلم کارلووی واری پرداخت و توضیح داد که «تینار» در چهل‌وپنجمین دوره این رویداد، جایزه ویژه هیئت داوران را دریافت کرد.
