لکنت در قاب مستند: وقتی ترس از قضاوت جای گفت‌وگو را می‌گیرد
تصور کنید برای پرسیدن یک نشانی ساده در ایستگاه اتوبوس، دقایق متمادی درنگ کنید؛ نه از سر بی‌حوصلگی، بلکه برای آنکه شاید مسافر دیگری پاسخ را به زبان آورد یا تابلویی مسیر را نشان دهد و شما مجبور به سخن گفتن نشوید. این تنها یک خیال‌پردازی نیست، بلکه توصیف واقعی از بخشی از زیستِ روزمره برخی افراد دارای لکنت است که حالا در مستند «لکنت» به تصویر کشیده شده است. این مستند که به کارگردانی منصوره میرمعرب ساخته شده، در برنامه‌ای ویژه و هم‌زمان با روز جهانی آگاهی از لکنت زبان، روی پرده رفت تا لایه‌های پنهان و کمتر دیده‌شده این تجربه انسانی را به چالش بکشد.
روایتی از سکوت‌های طولانی
منصوره میرمعرب در بخش‌هایی از این نشست که پس از نمایش فیلم برگزار شد، از کشف فضاهای تازه‌ای سخن گفت که در جریان ساخت اثر با آن‌ها روبه‌رو شده است. او توضیح داد که دشواریِ این افراد تنها به چگونگی ادا کردن واژه‌ها محدود نمی‌شود، بلکه سایه سنگین خود را بر کل ارتباطات اجتماعی و حضور آنان در جمع می‌گسترد.
به گفته این کارگردان، برخی از آن‌ها ترجیح می‌دهند به‌جای مواجهه با نگاه‌های خیره یا واکنش‌های ناخواسته، از موقعیت‌هایی که نیازمند صحبت است فاصله بگیرند. او به موردی اشاره کرد که در آن یک فرد برای پرهیز از پرسیدن یک سؤال ساده در ایستگاه اتوبوس، گاهی آن‌قدر منتظر می‌ماند تا موقعیت مورد نظرش بدون نیاز به صحبت‌کردن برطرف شود. این سکوتِ اجباری، نتیجه مستقیم ترسی است که از قضاوت دیگران در دل جامعه ریشه دوانده است.
لکنت به‌مثابه یک ویژگی، نه بیماری
سیداحمد محیط طباطبایی، رئیس ایکوم ایران که در این مراسم حضور داشت، نگاه متفاوتی به مسئله ارائه داد. او با تأکید بر لزوم تغییر دیدگاه عمومی، یادآور شد که نباید این وضعیت را به‌عنوان یک بیماری یا محدودیت دید.
او در سخنانی که با استقبال مخاطبان همراه شد، افزود: «لکنت را نباید به‌عنوان یک بیماری یا محدودیت دید، بلکه باید آن را یک ویژگی خاص دانست که باید درک شود، پذیرفته شود و با آن همراهی کرد.» محیط طباطبایی بر این باور است که ریشه بسیاری از برخوردهای نادرست اجتماعی در ناآگاهی نهفته است. او تصریح کرد: «برخورد غلط با موضوعات گاهی از جهل ناشی می‌شود. این جهل ترس می‌آورد و ترس هم رفتارهای خشن و این‌چنینی را به همراه دارد. هرچقدر سطح آگاهی و شناخت خودمان را نسبت به هم بالا ببریم، قطعاً به جایی می‌رسیم که می‌توانیم همدیگر را درک کنیم و بفهمیم. نتیجه این آگاهی، همزیستی و همراهی بیشتر خواهد بود.»
موزه‌ها؛ پناهگاهی برای پذیرش تفاوت‌ها
چرا یک مستند اجتماعی باید در موزه سینما اکران شود؟ پاسخ را می‌توان در رویکرد تازه نهادهای فرهنگی به نقش اجتماعی خود جست‌وجو کرد. محیط طباطبایی در این نشست با قدردانی از مدیریت و کارکنان موزه سینمای ایران، به اهمیت پرداختن به مسائل اجتماعی در آثار مستند اشاره کرد. او یادآور شد که یک موزه پویا و موفق، فضایی است که می‌تواند تمام اقشار جامعه با نیازهای متفاوت را در آغوش بگیرد.
او با اشاره به جایگاه فرهنگ در توسعه اجتماعی، موزه‌ها را فراتر از محلی برای حفظ میراث فرهنگی دانست. به تعبیر او، این نهادها می‌توانند نقش بزرگان و ریش‌سفیدان خانواده را ایفا کنند؛ همان‌طور که در گذشته پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها محل رجوع و گفت‌وگو هنگام بروز اختلاف بودند، موزه‌ها نیز می‌توانند با تکیه بر حافظه تاریخی خود، به حل مسائل اجتماعی و تقویت همدلی کمک کنند. هدف این است که موزه‌ها به فضاهای امنی تبدیل شوند که در آن‌ها افراد بدون ترس از قضاوت، بتوانند نیازهای خود را بیان کنند.
چالش‌های تولید مستند «لکنت»
ساخت این مستند مسیری هموار نبوده است. میرمعرب فاش کرد که تولید این اثر به‌صورت مستقل و بین سه تا چهار سال به طول انجامیده است. او که تمامی مراحل فیلم‌برداری را به‌تنهایی پیش برده، با موانع مالی و اجرایی بسیاری دست‌وپنجه نرم کرده است.
یکی از دشوارترین بخش‌های کار، جلب اعتماد سوژه‌ها بود. این فیلم‌ساز توضیح داد که ایده اولیه فیلم از آشنایی با خانواده یکی از کودکان دارای لکنت و حضور در گردهمایی اعضای یک انجمن در پارک ساعی شکل گرفت. با این حال، بسیاری از کسانی که ابتدا برای حضور در فیلم اعلام آمادگی کرده بودند، در ادامه به دلیل هراس از برچسب خوردن یا قضاوت شدن، انصراف دادند؛ مسئله‌ای که بارها روند ساخت را با مشکل مواجه کرد.
مرزهای جغرافیایی در برخورد با تفاوت‌ها
در پایان این نشست، میرمعرب به ابعاد جهانی این پدیده اشاره کرد. او برای درک بهتر وضعیت، تلاش کرده است تا با افرادی در آلمان و دیگر کشورها ارتباط برقرار کند. یافته‌های او نشان می‌دهد که متأسفانه تجربه برخوردهای نامناسب اجتماعی مختص مرزهای جغرافیایی خاصی نیست و افراد دارای لکنت در جوامع دیگر نیز با چالش‌های مشابهی دست‌به‌گریبان هستند.
اکران ویژه «لکنت» در سالن فردوس موزه سینما بار دیگر یادآوری کرد که تفاوت‌های فردی نباید به عاملی برای طرد یا تحقیر تبدیل شوند، بلکه باید مبنایی برای شناخت متقابل و احترام باشند. این فیلم تلاشی است برای آنکه جامعه بیاموزد چگونه با ویژگی‌های گفتاری دیگران کنار بیاید و فضایی برای شنیده شدن صداهایی فراهم کند که سال‌ها در سکوت مانده‌اند.
- کارگردان: منصوره میرمعرب
- مکان اکران: سالن فردوس، موزه سینمای ایران
- زمان: شامگاه چهارشنبه، ششم آبان‌ماه
- سخنرانان: سیداحمد محیط طباطبایی و منصوره میرمعرب
