نخستین فیلم بلند ایران، طعمه شعله‌های مایاک شد؛ از «آبی و رابی» تا گم‌شده‌های جهان
سینمای حرفه‌ای ایران در نخستین گام‌هایش، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای خود را نه در قفسه‌های آرشیو، که در میان زبانه‌های آتش یک سالن نمایش قدیمی جست‌وجو می‌کند. «آبی و رابی» به کارگردانی اوانس اوهانیانس که دی‌ماه ۱۳۰۹ رونمایی شد، عنوان نخستین فیلم بلند داستانی تولیدشده در جریان حرفه‌ای سینمای کشور را یدک می‌کشد؛ اثری که امروز تنها نام و چند عکس پراکنده از آن باقی است و اصل نسخه‌اش برای همیشه در حادثه‌ای تلخ از چرخه تماشا حذف شده است.
تولد و مرگ یک پیشگام
ساخت این فیلم صامت را باید از نقاط عطف اولیه هنر هفتم در ایران دانست؛ اثری که دوازدهم دی‌ماه ۱۳۰۹ برای نخستین‌‌بار در «سینما مایاک» تهران به نمایش عمومی درآمد. تنها نسخه موجود از این اثر نزد گریشا ساکوارلیدزه، سرمایه‌گذار پروژه، امانت بود تا اینکه در سال ۱۳۱۱، وقوع یک آتش‌سوزی گسترده در آن سالن، کل حافظه فیزیکی فیلم را به خاکستر تبدیل کرد. از آن مقطع به بعد، دیگر هیچ نسخه کاملی از این ساخته در دست نیست و یادگارهای مکتوب مطبوعاتی به همراه چند فریم تصویر، تمام چیزی است که از آن دوران بر جای مانده است.
فاجعه‌ای فراتر از مرزها
از دست رفتن آثار سینمایی منحصر به جغرافیای ایران نمی‌شود و در مقیاسی جهانی، حوادث مشابهی میراث تصویری بشر را تهدید کرده‌اند. در سال ۱۹۳۷ میلادی، سوختن انبار کمپانی «فاکس» و در سال ۱۹۶۵، بروز حادثه در انبار «مترو گلدوین مایر»، حجم وسیعی از تولیدات دوران صامت آمریکا را یکسره نابود کرد. در نتیجه این رخدادها، عنوان‌هایی همچون «لندن پس از نیمه‌شب» ساخته تاد براونینگ و «عقاب کوهستان» - که از تولیدات مشهور آن سال‌ها به شمار می‌رفتند - در فهرست فیلم‌های از دست رفته جای گرفتند؛ آثاری که نامشان در کتاب‌های تاریخ سینما زنده است، اما نسخه قابل استفاده‌ای از آن‌ها وجود ندارد.
روزنه‌های امید در آرشیوهای خاک‌خورده
گاهی البته معجزه‌ای رخ می‌دهد و یک اثر مفقودشده دوباره سر از صندوقچه‌های کهنه درمی‌آورد. در سال ۲۰۰۸، نسخه‌ای طولانی‌تر از شاهکار «متروپولیس» به کارگردانی فریتس لانگ در کشور آرژانتین کشف شد که امکان بازسازی و ارائه روایتی کامل‌تر از فیلم اصلی را فراهم آورد. این دست اتفاقات ثابت می‌کند:
- نابودی قطعی یک اثر همواره سرنوشت محتوم آثار گم‌شده نیست.
- پیدا شدن نسخه‌های قدیمی می‌تواند بخشی از تاریخ از دست‌رفته را احیا کند.
- آینده میراث سینمایی به نگهداری دقیق و مستمر آرشیوها گره خورده است؛ موضوعی که در عصر دیجیتال نیز همچون تهدیدی جدی پابرجاست.
