خاک زخمی؛ مستندی درباره پیامدهای زیست‌محیطی جنگ
دوربین سینمای مستند این بار نه بر قاب‌های صرفاً انسانی، که بر زخم‌های پنهان بر پیکره زمین متمرکز شده است. مستند خاک زخمی با هدایت مصطفی شوقی، تنها روایتی از ویرانی‌های جنگ نیست، بلکه تلاشی است برای نشان دادن تأثیر تسلیحات بر چرخه حیات. این اثر که در برنامه «یک روز با مستند» به نمایش درآمد، پلی میان هنر اکوسینما و پژوهش‌های علمی می‌زند تا ابعاد پنهان جنایت‌های جنگی را آشکار کند.
بازنمایی پیوند هنر و بوم‌شناسی
نمایش و بررسی این مستند عصر یکشنبه دهم آبان‌ماه در پردیس چارسو و با اجرای رامتین شهبازی برگزار شد. شهبازی در ابتدای جلسه با اشاره به مفهوم «اکوسینما»، بر اهمیت پرداختن به پیامدهای تجهیزات نظامی برای محیط زیست تأکید کرد. او یادآور شد که تسلیحات جنگی نه تنها باعث نابودی مستقیم می‌شوند، بلکه برنامه‌ریزی برای دوران پس از جنگ را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند.
این آسیب‌ها تنها محدود به زندگی انسان‌ها نمی‌شود، بلکه چرخه حیات گیاهان و حیوانات را به‌طور جدی دچار اختلال می‌کند. شهبازی این فیلم را اثری پرتره دانست که به پژوهش‌های دکتر مژگان صوابی اصفهانی درباره این جنایت جنگی می‌پردازد. از نگاه او، قرارگیری این موضوع در چارچوب سینمای سبز، ارزش اثر را دوچندان کرده است.
از عراق تا لبنان در جستجوی حقیقت
مصطفی شوقی در بخش دیگری از این نشست، درباره انتخاب سوژه و پیشینه ذهنی خود گفت که نخستین بار در سال ۲۰۰۳ به‌عنوان خبرنگار به جنگ عراق رفت. تماشای ویرانی‌ها در تمام بحران‌های خاورمیانه، دغدغه‌ای همیشگی برای او شده بود. مشاهده تولد نوزادان دارای ناهنجاری‌های مادرزادی در عراق طی سال‌های ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵، جرقه‌ای برای پیگیری جدی‌تر پژوهش در این زمینه شد.
او به بمباران‌های گسترده منطقه صنعتی فلوجه در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ با اورانیوم ضعیف‌شده اشاره کرد که منجر به فجایع انسانی شد. این کارگردان پس از مطالعه مقاله‌ای از مژگان صوابی اصفهانی، پژوهشگر دانشگاه میشیگان، با او ملاقات کرد و همکاری مشترکی را آغاز کردند. اصفهانی که ساکن ایالت میشیگان آمریکا است، یافته‌های خود را در اختیار شوقی قرار داد تا این همکاری به ساخت مستندی بین‌المللی بینجامد.
شوقی توضیح داد که قرار بود فیلم ابتدا بر ماجرای فلوجه متمرکز باشد، اما وقوع حوادث لبنان مسیر پروژه را تغییر داد. احتمال به‌کارگیری اورانیوم ضعیف‌شده در منطقه‌ای که سیدحسن نصرالله هدف حمله قرار گرفت، باعث شد تا از اصفهانی دعوت کنند به بیروت بیاید. او ظرف حدود سه روز از میشیگان به بیروت رسید و عملیات نمونه‌برداری از خاک آغاز شد.
- انتقال نمونه‌ها با دشواری از لبنان به ایران
- ارسال نمونه‌ها از ایران به آمریکا و کانادا برای بررسی
- تبدیل نتایج نمونه‌برداری بیروت و ایران به یک مقاله علمی ثبت‌شده
ضرورت نمونه‌برداری در ایران
آمدن دکتر اصفهانی به تهران با جنگ ۱۲ روزه هم‌زمان شد و مسیر فیلم را به سمت بررسی وضعیت ایران سوق داد. شوقی در بخش مهمی از سخنان خود مدعی شد: «معتقدم در جریان جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه، در تهران و برخی مناطق دیگر ایران، از بمب‌ها و مهماتی استفاده شده که حاوی مواد سمی بوده‌اند.»
ترکیب این مواد با اورانیوم ضعیف‌شده، مسئله را از نظر فنی پیچیده‌تر می‌کند. از این‌رو، کارگردان مستند خاک زخمی از سازمان حفاظت محیط زیست درخواست کرده است تا نمونه‌برداری‌های لازم را برای مستندسازی این اتفاقات انجام دهد. او بر این باور است که بررسی آثار زیست‌محیطی این حملات ضرورت دارد و اگر تاکنون مطالعه‌ای صورت گرفته، باید نتایج آن به‌طور عمومی منتشر شود.
شوقی با اشاره به سابقه کاربرد این تسلیحات از سال ۱۹۹۱ در شیوه‌های نظامی آمریکا و متحدانش، به موارد مشابهی در افغانستان، سوریه و لبنان اشاره کرد. استفاده از فسفر سفید در لبنان و سوریه و کاربرد بمب‌های خوشه‌ای در فلوجه از جمله این موارد است. او تأکید کرد که این فیلم تلاشی برای ثبت بخشی از این ماجرای گسترده است و رسیدن به انتشار یک مقاله علمی، نتیجه مسیری دشوار اما ارزشمند بوده است.
