سه مستند درباره مازندران؛ از آب‌بندان و ورسک تا بحران کاسپین
چهارده آبان در گاه‌شمار فرهنگی ایران به نام روز مازندران ثبت شده است؛ زمانی برای بازخوانی یکی از کهن‌ترین و گوناگون‌ترین سرزمین‌های کشور که میان جنگل‌های هیرکانی و پهنه کاسپین جای دارد. مردمان این دیار با زبان طبری، سنت‌های باستانی، نواهای محلی، خوراک‌های بومی و معماری چوبی، رشته‌ای پیوسته از طبرستان کهن تا امروز را پاس داشته‌اند. پرداختن دوباره به داشته‌های طبیعی و فرهنگی این خطه، حالا در سال‌های اخیر بیش از هر زمان از مسیر سینمای مستند دنبال می‌شود. به بهانه این روز، سه اثر مستند با نگاهی به مازندران که هم‌اکنون در بسترهای نمایشی گوناگون در دسترس‌اند، معرفی می‌شوند.
حافظه پانصدساله آب در خاک مازندران
مستند آب‌بندان به کارگردانی رضا اکبریان گالشکلایی، به سدهای خاکی کوچکی در مازندران می‌پردازد که نیاکان حدود پانصد سال پیش برای انباشتن آب و بهره‌برداری در کشاورزی پدید آوردند. این بناهای ساده‌نما با گذر زمان، تنها مخزن آب نماندند و رویش گیاهان پیرامونشان، کوچ پرندگان و زایش یک زیست‌بوم نو، آن‌ها را به کانون تنوع جانوری بدل کرده است. افزون بر مصرف زراعی، پرورش ماهیان بومی نیز در این حوضچه‌ها رواج یافته که امروز برخی از آن‌ها با خطر نابودی روبه‌رو هستند. فیلم با تمرکز بر گره‌خوردگی دانش بومی و محیط‌زیست، پی می‌گیرد که چگونه یک راهکار سنتی برای آب، جایگاهی طبیعی یافته است.
راه‌آهن شمال و روایتی از دگرگونی زندگی
مستند ورس ساخته جواد وطنی، درباره پل ورسک و راه‌آهن شمال است؛ سازه‌ای با ساختاری فنی و دشوار که در کوهستان‌های ایران برپا شده است. وطنی که شناختش از جغرافیا و فرهنگ مازندران ریشه در زیست شخصی او دارد، پل ورسک را تنها یک دستاورد مهندسی نمی‌بیند، بلکه آن را نمادی برجسته از شبکه ریلی سراسری ایران واکاوی می‌کند. این پل در پیوند مردم شمال با دیگر بخش‌های کشور، دادوستد فرهنگی و دگرگونی شیوه زیست منطقه نقشی اساسی داشته است. وطنی سیاست، جنگ جهانی، معماری و روزمرگی را به هم می‌بافد تا راه‌آهن شمال را پاره‌ای از تاریخ معاصر نشان دهد که تنها ریل نیست و قصه مردمانی است که با عبور قطار، زندگیشان رنگی دیگر گرفت.
هشدار از دل پهنه کاسپین
مستند بر کرانه‌های کاسپین به کارگردانی پژمان مظاهری‌پور، بر آلودگی‌های زیست‌محیطی دریای کاسپین و پیامدهای آن تمرکز دارد. فیلم افزون بر واکاوی اوضاع کنونی، به پیشینه این پهنه آبی، چرایی کاربرد واژه دریا برای این دریاچه و نحوه تقسیم آن با روسیه و سپس پنج کشور دیگر می‌پردازد. هسته روایت بر پایه مباحث اقتصادی و زیست‌محیطی است و روشن می‌سازد که آلودگی چگونه می‌تواند این دریا را به گستره‌ای بزرگ و آلوده تبدیل کند که طبیعت، اقتصاد و گردشگری را به مخاطره می‌اندازد.
- این فیلم نیمه‌بلند از اواخر اسفند ۱۴۰۳ همراه با بیش از دویست اثر دیگر به نمایش آنلاین درآمد و تصویری گویا از بحران بزرگ‌ترین پهنه آبی بسته جهان پیش رو می‌گذارد.
- هر سه مستند «آب‌بندان»، «ورس» و «بر کرانه‌های کاسپین» از ساخته‌های مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی به‌شمار می‌روند.
