وقتی تاریخ قهرمان داستان می‌شود؛ نگاهی به فهرست ۵۰ فیلم تاریخی ماندگار
برای آنکه یک اثر سینمایی را بتوان در زمره‌ی فیلم‌های تاریخی جای داد، تنها بازسازی ظواهر یک دوران، پوشیدن لباس‌های کهنه یا چیدن اشیای عتیقه در قاب تصویر بسنده نیست. گذشته باید در تاروپود روایت تنیده شود و منطق حوادث، پیوندهای علت‌ومعلولی و حتی تحولات شخصیتی آدم‌ها را رقم بزند. اگر شرایط خاص یک برهه‌ی زمانی را از داستان بگیریم و باز هم قصه پابرجا بماند، با یک فیلم تاریخی روبه‌رو نیستیم. بر پایه‌ی همین نگاه، فهرستی متشکل از ۵۰ عنوان از بهترین آثار این ژانر گردآوری شده است که بر اساس میزان اثرگذاری بر سینما و کیفیت ساخت، رتبه‌بندی شده‌اند.
گذشته به‌مثابه موتور محرک قصه
در یک فیلم تاریخی واقعی، بستر زمانی صرفا پس‌زمینه‌ای برای رخ دادن ماجراها به شمار نمی‌آید، بلکه نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری آن ایفا می‌کند. ویژگی‌های فرهنگی و بصری یک دوره باید به‌گونه‌ای بازتاب یابد که روایت، هویت و انسجام خود را وام‌دار همان شرایط باشد. در انتخاب این ۵۰ فیلم، تلاش بر این بوده است تا آثاری معرفی شوند که تاریخ در هسته‌ی مرکزی آن‌ها حضور دارد. البته همانند هر فهرست دیگری، سلیقه‌ی شخصی نیز در این انتخاب بی‌تاثیر نبوده است. از رتبه‌ی پنجاهم که «گتیسبرگ» است گرفته تا رتبه‌ی نخست که به «آخرین موهیکان» (The Last of the Mohicans) اختصاص دارد، همگی بر این اساس کنار هم قرار گرفته‌اند.
گتیسبرگ؛ بازآفرینی یک نبرد سرنوشت‌ساز
در جایگاه پنجاهم این فهرست، فیلم «گتیسبرگ» (Gettisburg) محصول ۱۹۹۳ به کارگردانی رانلد اف ماکسول قرار دارد. این اثر کوششی سترگ برای بازنمایی یکی از خونین‌ترین رزم‌های جنگ داخلی آمریکا محسوب می‌شود. دقت در بازسازی تاکتیک‌های نظامی، تجهیزات جنگی و یونیفرم‌ها به‌طرز شگفت‌انگیزی بالاست. فیلم‌نامه بر پایه‌ی رمان «فرشتگان قاتل» نوشته‌ی مایکل شار که برنده‌ی جایزه پولیتزر شده، به رشته‌ی تحریر درآمده است.
- کارگردان: رانلد اف ماکسول
- بازیگران: تام برنگر، جف دانلیلز، مارتین شین
روایت به‌جای پرداختی سطحی، به اعماق روان فرماندهانی چون ژنرال لی با بازی مارتین شین و سرهنگ چمبرلین با بازی جف دانیلز نفوذ می‌کند. از نقاط قوت اثر می‌توان به خودداری از ارائه‌ی تصویری یک‌جانبه اشاره کرد؛ به‌طوری که به سربازان و فرماندهان هر دو جبهه‌ی شمال و جنوب، شخصیتی انسانی بخشیده شده و انگیزه‌های ایدئولوژیک و اخلاقی آنان واکاوی می‌شود. تعادل میان نبردهای گسترده و لحظات احساسی، «گتیسبرگ» را به اثری ارزشمند بدل کرده است.
آمادئوس؛ تراژدی انسانی در دربار وین
«آمادئوس» (Amadeus) ساخته‌ی میلوش فورمن در سال ۱۹۸۴، رتبه‌ی چهل‌ونهم را به خود اختصاص داده است. این شاهکار، تاریخ موسیقی قرن هجدهم اتریش و فضای دربار وین را به عرصه‌ای برای واکاوی رنج‌های روحی بدل می‌سازد. تقابل میان نبوغ بی‌مهار وولفگانگ آمادئوس موتزارت و حسادت ویرانگر آنتونیو سالیری، با بازی اف موری آبراهام و تام هولس، به بهترین شکل اجرا شده است.
فیلم‌نامه‌ی پیتر شافر با مهارت، تاریخ را به‌عنوان صحنه‌ی نمایش یک تراژدی انسانی بازتعریف می‌کند. اگرچه برخی انحرافات آگاهانه از مستندات تاریخی در آن دیده می‌شود، اما روح عصر روشنگری و پیچیدگی‌های حیات هنری آن روزگار به‌خوبی زنده شده است. ارزش تاریخی این اثر در آن است که واقعیت‌های زندگی‌نامه‌ای را در راه رسیدن به حقیقتی روان‌شناختی و عمیق‌تر، یعنی تضاد میان حقارت بشری و عظمت هنر، به تسخیر خود درمی‌آورد.
هاراکیری؛ افشای ریاکاری در سنت سامورایی
ماساکی کوبایاشی در سال ۱۹۶۲ با ساخت «هاراکیری» (Harakiri)، رتبه‌ی چهل‌وهشتم را از آن خود کرد. این فیلم یکی از تاثیرگذارترین نقدهای تاریخ‌نگارانه علیه ساختارهای توتالیتر و ادعاهای دروغین افتخار در سنت سامورایی ارائه می‌دهد. داستان در دوران شوگونی توکوگاوا می‌گذرد و سرگذشت یک رونین یا سامورایی بی‌ارباب را با بازی تاتسویا ناکادای دنبال می‌کند که برای انجام خودکشی آیینی به قصر یک ارباب فئودال پا می‌گذارد.
کوبایاشی با بهره‌گیری از زوایای حساب‌شده‌ی دوربین و تدوینی دقیق، به‌جای رمانتیک‌سازی دوران سامورایی‌ها، ریاکاری و بی‌رحمی نظام طبقاتی را عریان می‌سازد. کشمکش‌های لفظی و فلش‌بک‌های لایه‌لایه، توهمات تاریخی پیرامون بوشیدو را فرو می‌ریزد. «هاراکیری» تاریخ را به ابزاری برای بیداری اخلاقی و افشای ظلم‌های ساختارمند بدل کرده و جایگاهی رفیع در سینمای ژاپن دارد.
تاریک‌ترین ساعت در قاب جو رایت
در رتبه‌ی چهل‌وهفتم، فیلم «تاریک‌ترین ساعت» (Darkest Hour) محصول ۲۰۱۷ به کارگردانی جو رایت قرار گرفته است. در این اثر، گری اولدمن، کریستین اسکات توماس و لیلی جیمز به ایفای نقش پرداخته‌اند. این فیلم نیز همانند دیگر عناوین حاضر در این فهرست، با تکیه بر نقش‌آفرینی بستر تاریخی در پیشبرد داستان، در میان برگزیدگان جای گرفته است. از فیلم‌های دیگر این مجموعه می‌توان به «فهرست شیندلر» (Schindler’s List) در رتبه‌ی دوم و «آخرین موهیکان» در جایگاه نخست اشاره کرد که هر یک به شیوه‌ای، شکوه و تاثیر تاریخ بر سینما را به نمایش می‌گذارند.
