روایت نادیده‌گرفته‌شده از خالق هیچکاک ایران در شب‌های مستند
لید:
سینمای ایران همواره چهره‌هایی داشته که در غبار زمان کمتر دیده شده‌اند. عصر سه‌شنبه دوازدهم آبان‌ماه، برنامه «شب‌های مستند خانه سینما» با نمایش اثری درباره یکی از همین هنرمندان برگزار شد؛ مستندی که نه‌تنها زندگی یک کارگردان کهنه‌کار که بخشی از تاریخ تصویری این سرزمین را بازگو می‌کند. این نشست به همت کارگروه نمایش انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند و با همکاری خانه سینما شکل گرفت و پس از پخش فیلم، جلسه نقد و بررسی با حضور امید نجوان و ادوین خاچیکیان برپا شد.
مستندی فراتر از یک زندگی‌نامه
مصطفی شیری، مستندساز و دبیر کارگروه نمایش انجمن کارگردانان مستند، در آغاز نشست «ساموئل خاچیکیان؛ یک گفت‌وگو» را اثری دانست که تنها به بازگویی سرگذشت یک فرد محدود نمی‌شود. به گفته وی، این فیلم راوی بخش مهمی از تاریخ سینمای ایران است و با وجود زمانی بیش از هشتاد دقیقه، تماشاگر را تا پایان با خود همراه نگه می‌دارد.
شیری با اشاره به دشواری‌های معمول در دسترسی به تصاویر آرشیوی باکیفیت افزود:
- بسیاری از مستندسازان ایرانی به‌ناچار از نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر از حد متوسط استفاده می‌کنند.
- در این اثر اما کیفیت مطلوب تصاویر آرشیوی پرشمار به‌خوبی رعایت شده است.
- تلاش امید نجوان برای گردآوری این منابع تحسین‌برانگیز است و فیلم از نظر استانداردهای بصری به نمونه‌های مشابه بین‌المللی نزدیک شده است.
بیست و پنج سال انتظار و تولد یک ایده
امید نجوان، کارگردان مستند، درباره شکل‌گیری طرح اولیه فیلم گفت این اثر حاصل بیست و پنج سال انتظار نافرجام برای ورود به دژ تسخیرناپذیر مدیران فرهنگی در مراکز مرتبط با مستندسازی است. او توضیح داد که در این مدت حتی یکی از طرح‌هایش برای ساخت فیلم مستند تصویب نشد و همین امر وی را بر آن داشت تا کاری کند که با امکانات محدود شخصی و بدون نیاز به کمک سازمان‌های مرتبط بتواند فیلمی بسازد.
وی ادامه داد که در یکی از دوره‌های جشنواره سینماحقیقت، مستندی برآمده از گفت‌وگوی صوتی با آلفرد هیچکاک دید. از آن‌جا که در کشور ما از ساموئل خاچیکیان به‌عنوان «آلفرد هیچکاک سینمای ایران» یاد می‌شود، این ایده به ذهنش رسید که اگر بتواند نوار کاست گفت‌وگوی خودش با آن زنده‌یاد را بیابد، شاید بتوان بر اساس آن فیلمی ساخت. نجوان این مستند را محصول دو سال خانه‌نشینی در دوران همه‌گیری ویروس کرونا دانست؛ دورانی که فرصت داد با فراغ بال روی آماده‌سازی اثر کار کند.
او از همکاری فیلمخانه ملی ایران قدردانی کرد و گفت کیفیت بصری و مواد آرشیوی فیلم نتیجه مستقیم محبت و همکاری مدیر آن مجموعه، لادن طاهری است که تصویرهای بسیار باکیفیتی از نسخه‌های بازسازی‌شده آثار خاچیکیان در اختیار وی گذاشت. نجوان افزود هر بار که ماده آرشیوی تازه‌ای به دستش می‌رسید، نسخه جدیدی تدوین می‌کرد و به همین دلیل نسخه نهایی تفاوت‌های بسیاری با نمونه اولیه و حتی نسخه نمایش‌داده‌شده در جشنواره سینماحقیقت دارد. وی تأکید کرد تلاش کرده تصویری ارائه دهد که مخاطب احساس نکند با فیلم‌هایی رنگ و رو رفته روبه‌روست، بلکه گویی بخش‌هایی همین دیروز ساخته شده‌اند.
نجوان درباره تأمین مالی گفت برای ساخت این مستند از هیچ نهادی کمک مالی دریافت نکرده و آن را با سرمایه شخصی ساخته است. وی خاطرنشان کرد یکی از مدیران مربوط پیشنهاد داد نامه‌ای بنویسد تا از بسته مالی کمک‌های روتین بهره‌مند شود، اما پس از ماه‌ها انتظار مشخص شد با درخواست او موافقت نشده است.
گفت‌وگویی بدون تصویر و حضور فرزند
کارگردان مستند در پاسخ به پرسشی درباره غیبت تصویر مصاحبه با ساموئل خاچیکیان توضیح داد زمانی که برای گفت‌وگو به دیدار او رفته، هنوز تلفن همراه اختراع نشده و دوربین‌های هندی‌کم به بازار نیامده بودند. ضمن این‌که آن زنده‌یاد به‌سختی حاضر به گفت‌وگو شده و گفته بود اگر از روند مصاحبه رضایت نداشته باشد، ضبط را متوقف می‌کند؛ طبعاً در چنین شرایطی نمی‌شد توقع داشت با ضبط تصویر هم موافقت کند.
نجوان افزود این گفت‌وگو که در کتاب سال مجله «فیلم» منتشر شد، به‌قدری رضایت‌بخش بود که خاچیکیان چندبار از پرسش‌ها استقبال کرد و در پایان وی را در آغوش گرفت و تشکر کرد؛ گرمای آن آغوش محبت‌آمیز را هنوز حس می‌کند. او هنگام مصاحبه جوانی بیست و هشت ساله بود و خاچیکیان با کوله‌باری از تجربه در انتهای هفتاد و پنج سالگی؛ از آن‌جا که اعتمادبه‌نفس کافی نداشت دست‌هایش می‌لرزید و می‌ترسید کار را خراب کند، اما نتیجه موفقیت‌آمیز و مقبول افتاد.
وی گفت گفت‌وگوی صوتی بیشتر بر شیوه کارگردانی متمرکز بود و بعداً دریافت پرداخته نشدن به تمام فیلم‌های این فیلم‌ساز نقطه ضعف مصاحبه است، پس با چهار نفر از دوستان و همکاران وی گفت‌وگو کرد تا این مشکل را برطرف کند. نجوان با اشاره به حضور زنده‌یادان نظام‌الدین کیایی و حسن شریفی در مستند گفت از زمان ساخت اثر، دو نفر از حاضران در فیلم از میان رفته‌اند، اما حضورشان امروز به سندی تصویری درباره ویژگی‌های خاچیکیان بدل شده است.
او درباره منابع آرشیوی افزود ابتدا قصد داشت نسخه‌ای آزمایشی آماده کند. وقتی نوار گفت‌وگو را دیجیتال کرد و بعد از سال‌ها شنید، دریافت بخش‌هایی که با کارگردانی ارتباط نداشته اصلاً پیاده نشده است؛ برای نمایش می‌توان به اشاره خاچیکیان به نحوه انتخاب رضا بیک‌ایمان‌وردی برای یکی از فیلم‌هایش اشاره کرد که از زمان درگذشت وی تا کنون برای نخستین‌بار منتشر شده است.
نگاه فرزند و تفاوت دوران‌ها
ادوین خاچیکیان، کارگردان سینما و تنها فرزند زنده‌یاد ساموئل خاچیکیان، بخش پایانی نشست بود. او گفت از زمان ساخته شدن این مستند بارها آن را دیده و هربار حس بهتری داشته و شنیدن صدای پدر برایش بسیار دل‌چسب است.
وی تأکید کرد ساخت چنین فیلم‌هایی درباره زندگی و آثار هنرمندان ضروری است و ای‌کاش در زمان حیات آن‌ها تولید و نمایش داده می‌شد. او با مقایسه شرایط فیلم‌سازی گفت امروز حتی می‌توان با یک تلفن همراه فیلم ساخت، درحالی‌که در سال‌های دور آثار با ابزار آنالوگ و بوی خوش نگاتیوها ساخته می‌شدند. ادوین به نقل از پدر افزود وی نخستین فیلمش را در دهه ۱۳۳۰ با کم‌ترین امکانات فنی موجود تدوین کرده بود.
