صغری رئیس در آفریقا؛ روایتی از امید و هویت زن ایرانی
تصور کنید پیرزنی در یکی از دورافتاده‌ترین نقاط کوهستانی ایران، با صد سال تجربه زیسته، نه تنها برق و گاز دارد بلکه روایتگر مقاومت و امیدی است که مخاطب خارجی را شگفت‌زده می‌کند. مستند «صغری رئیس» ساخته صادق کاظمی، پس از درخشش در چندین رویداد بین‌المللی، این بار به پانزدهمین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم آفریقا (AFRIFF) در نیجریه راه یافته است؛ جشنواره‌ای که بخشی از منتخبانش راهی کن می‌شوند. این فیلم با عبور از کلیشه‌های رایج، دریچه‌ای تازه به سوی هویت زن ایرانی می‌گشاید.
گریز از ژانر فلاکت و نمایش واقعیت
سینمای مستند ایران در سال‌های اخیر همواره با چالش بازنمایی هویت زن روبه‌رو بوده است. کاظمی با نقد رویه برخی فیلمسازان که سیاهی و بدبختی را به عنوان تنها تصویر ایران به جشنواره‌های خارجی می‌فرستند، این فضا را «ژانر فلاکت» می‌نامد. او معتقد است چنین نگاهی ذهن مخاطب خارجی را مسموم کرده است؛ تا آنجا که دیدن یک روستای کوهستانی مجهز به برق و گاز در فیلم او با تعجب و حتی باورنکردنی بودن همراه می‌شود. این مستندساز می‌گوید در واکنش به این فضا، سراغ سوژه‌ای رفته که حس خوب منتقل کند و زنی را نشان دهد که به‌تنهایی در برابر جامعه کوچک روستا، مطابق باور خود می‌ایستد.
خاله صغری در مستند پیشین کاظمی یک کاراکتر کمیک بود، اما تحقیق و زیست دو ساله در روستای «اونج» نزدیک اصفهان، عمق دیگری از زندگی او را نمایان ساخت. جمع کردن چوب‌هایی که راز فیلم را می‌سازند، در حقیقت روایت انسانی پرفراز و نشیب است؛ زنی صد ساله که با وجود برخورداری از امکانات، رنج و تنهایی را تجربه کرده اما همچنان امیدوار است.
استقبال جهانی و چالش‌های تولید
«صغری رئیس» پیش از این در انگلیس، آلمان و جشنواره کوبانی به نمایش درآمد و در کوبانی جایزه بهترین فیلم را دریافت کرد. تماشای هویت مستقل یک زن ایرانی نکته‌ای بود که برای مخاطبان خارجی بسیار جذاب تلقی شد. با این حال تولید در سینمای مستند همواره با مشکلات اقتصادی همراه است. کاظمی تأکید می‌کند که برای حفظ کیفیت باید از خودگذشتگی کرد و با نگاه صرف مالی نمی‌توان پیشرفتی داشت. خانه مستند با ذهن باز این طرح را پذیرفت و با وسواس بر کیفیت، نتیجه کار مورد استقبال قرار گرفت.
این مستند اکنون در جشنواره‌های خارجی در حال چرخش است و احتمالاً تا یک سال آینده این روند ادامه خواهد یافت. پس از آن پخش از تلویزیون یا پلتفرم‌های آنلاین به صورت تدریجی اجرایی می‌شود. اکران‌های خصوصی و پاتوق‌های مستند مانند برنامه مرکز گسترش نیز بازخوردهای بسیار خوبی داشته است. همزمان با روز مادر و در ایام جشنواره «سینماحقیقت»، تیزری از فیلم در فضای مجازی منتشر شد که بیش از یک میلیون بازدید داشت و به شدت وایرال شد.
قدرت سینما در گردهم‌آوردن مردم
کاظمی در پایان به تأثیر انسانی اثر اشاره می‌کند: وقتی فیلمی باعث شود فردی حتی برای یک لحظه دلتنگ مادر یا مادربزرگش شود و با آن‌ها تماس بگیرد، یعنی رسالتش را انجام داده است. برای او بسیار جالب بود که افراد با سلایق سیاسی، اجتماعی و ایدئولوژیک کاملاً متفاوت، با دیدن خاله صغری تحت تأثیر قرار گرفتند و یاد ناخودآگاه جمعی و مادربزرگ‌های خود افتادند. به گفته این کارگردان، جامعه به این قصه‌های عمیق روستایی که با هویت ایرانی گره خورده نیاز دارد تا به اشتراک برسد. این قدرت بزرگ سینماست که افراد ملیت‌های مختلف و مردم ایران را فارغ از تفاوت‌ها، بر سر مسائل انسانی به حس مشترک می‌رساند.
